سیر تاریخى نگارش در موضوع غیبت-۱

ابراهیم امینى

مساله‏غیبت‏قبل‏ازتولدامام‏عصر(ع)
موضوع غایب شدن مهدى موعود و قائم آل محمد، ارواحناله‏الفداء، مطلب تازه‏اى نیست‏بلکه از زمان پیغمبر اکرم، صلى‏الله‏علیه‏وآله، همواره مورد بحث و گفتگو بوده و آن حضرت به مردم خبر مى‏داد که مهدى از اولاد من است، و مدتى از نظر مردم مخفى و غایب مى‏گردد. سپس ظاهر مى‏شود و جهان را اصلاح مى‏کند. و اخبارى در این مورد از پیغمبر اکرم، صلى‏الله‏علیه‏وآله، صادر شده و به ما رسیده است. «جابر بن عبدالله انصارى‏» از رسول خدا روایت کرده که فرمود:

مهدى موعود از اولاد من است. همنام و هم کنیه من مى‏باشد. از جهت‏خلقت و اخلاق شبیه‏ترین مردم به من است. مدتى از دیده‏ها غایب خواهد شد. و در آن وقت مردم در تحیر و گمراهى واقع مى‏شوند. سپس مانند ستاره درخشانى طلوع مى‏کند و دنیا را پر از عدل و داد مى‏نماید. چنانچه از ظلم و ستم پر شده است. (۱)

على‏بن‏ابى‏طالب و فاطمه زهرا و امام حسن و امام حسین و سایر ائمه اطهار، علیهم‏السلام، و خانواده نبوت نیز هر یک در زمان خودشان راجع به غایب شدن مهدى موعود صحبت مى‏کردند و از آن خبر مى‏دادند. و اصولا مساله مهدى موعود و داستان غایب شدن آن حضرت یکى از مسائل رسمى عصر ائمه اهل‏بیت، علیهم‏السلام، بود. موضوع غیبت‏به طورى در افکار مردم رسوخ داشت که آن را یکى از علائم رسمى مهدى مى‏دانستند حتى افرادى را که احتمال مهدویت درباره آنها داده مى‏شد وادار به غیبت مى‏نمودند. «ابوالفرج اصفهانى‏» مى‏نویسد:

محمدبن عبدالله بن حسن از همان زمان کودکى در حالت غیبت و خفا زندگى مى‏کرد و مهدى نامیده شد. (۲)

موضوع غایب شدن مهدى موعود، علیه‏السلام، چون در بین مردم شایع بوده و اخبارى در این خصوص از پیغمبر اکرم و ائمه اهل‏بیت، علیهم‏السلام، در دستشان بود، لذا عقیده به غایب بودن بعضى علویان در بین مردم پیدا شد و مطلب را چندان بعید نمى‏شمردند. و به همین علت، «کیسانیه‏» درباره «محمد بن حنفیه‏» معتقد شدند که در کوه «رضوى‏» غایب شده و در آنجا به سر مى‏برد و بعدا ظاهر مى‏شود و دنیا را پر از عدل و داد خواهد کرد.

«سید اسماعیل حمیرى‏» که ابتدا از کیسانیه بود مى‏گوید:

من تا مدتى درباره محمد بن حنفیه عقیده داشتم که در حالت غیبت‏به سر مى‏برد، تا آنکه خدا منت نهاد و به وسیله جعفربن محمد هدایت‏شدم.

بعد از آنکه امامت آن حضرت با دلیل و برهان برایم اثبات شد، روزى به آن جناب عرض کردم: یابن رسول‏الله! در موضوع غایب شدن مهدى، احادیثى از پدرانت‏به ما رسیده است و وقوع آن را حتمى شمرده‏اند، آن غیبت درباره چه شخصى به وقوع خواهد پیوست؟ امام صادق، علیه‏السلام، پاسخ داد: براى ششم از فرزندان من تحقق پیدا خواهد کرد و اوست امام دوازدهم بعد از رسول خدا. به خدا سوگند اگر روزگار غیبتش به‌اندازه عمر نوح طول بکشد، از دنیا خارج نمى‏شود تا اینکه ظاهر شود و دنیا را پر از عدل و داد کند.

«سید حمیرى‏» مى‏گوید:

وقتى این مطلب را از امام شنیدم حق برایم آشکار شد و از عقیده سابقم‏برگشتم و این اشعار را سرودم:

… و اشهد ربى ان قولک حجه

على الناس طرا من مطیع و مذنب

بان ولى الامر و القائم الذى

تطلع نفسى نحوه یتطرب

له غیبه لابد من ان یغیبا

فصلى علیه الله من متغیب

فیمکث‏حینا ثم یظهر حینه

فیملک من فى شرقها و المغرب (۳)

به واسطه همین اخبار غیبت‏بود که گروهى از جارودیه، «محمد بن عبدالله بن حسن‏» را غایب مى‏پنداشتند، و «واقفیه‏»، «موسى بن جعفر» را زنده و غایب مى‏دانند و گروهى از «اسماعیلیه‏»، «اسماعیل‏» را غایب مى‏دانند و گروهى معتقد شدند که امام حسن عسکرى زنده و غایب است. منشا پیدایش امثال این عقاید، وجود اخبار غیبت‏بود. گر چه علل و عوامل دیگرى نیز در پیدایش آن عقاید بى‏تاثیر نبوده است. مثلا کشى در مورد پیدایش عقیده «واقفیه‏» و زنده و غایب بودن موسى بن جعفر، علیه‏السلام، چنین نوشته است:

در آن هنگام که موسى بن جعفر، علیهماالسلام، در زندان هارون به سر مى‏برد مبلغ سى هزار دینار پول نزد دو نفر از وکلاى آن حضرت در کوفه جمع شد. و یکى از آن دو نفر «حنان سراج‏» بود. پس با آن پولها خانه هایى خریدند و تجارت کردند و گندم و جو خریدند و بدین وسیله سودها نصیبشان شد. وقتى موسى بن جعفر وفات کرد و خبر به آنان رسید از ترس آنکه پولها از آنها گرفته شود مرگ موسى بن جعفر را انکار نمودند و در بین مردم شایع ساختند که موسى بن جعفر قائم و مهدى است و غایب شده است.

گروهى از جهال و نادانان فریب خوردند، و در جهالت‏بودند تا هنگامى که مرگ آن دو نفر وکیل فرا رسید وصیت نمودند. آن اموال را به ورثه موسى‏بن‏جعفر بدهند. در آن هنگام فریب و خدعه آنان براى مردم آشکار شد. (۴)

یونس بن عبدالرحمان مى‏گوید:

هنگامى که موسى بن جعفر وفات نمود پیش وکلاى آن حضرت اموالى موجود بود و بدین جهت مرگش را انکار نمودند. از جمله هفتاد هزار دینار نزد «زیاد قندى‏» و سى هزار دینار نزد «على بن ابى حمزه‏» موجود بود. اما چون من به مامت‏حضرت رضا معتقد بودم مردم را به سوى آن حضرت دعوت مى‏نمودم. زیاد قندى و على بن ابى حمزه روزى مرا احضار نموده گفتند: تو مردم را به سوى ابوالحسن رضا دعوت نکن، اگر ثروت مى‏خواهى ما ده هزار دینار به تو مى‏دهیم. من در پاسخشان گفتم: من براى انجام وظیفه مردم را به سوى حضرت رضا دعوت مى‏کنم. زیرا براى ما روایت‏شده که وقتى بدعت در بین مردم پیدا شد، شخص عالم باید علوم خودش را اظهار کند و با بدعتها مخالفت نماید و الا خدا نور ایمان را از وى سلب مى‏کند. و من از جهاد خودم دست‏بردار نیستم. پس به من دشنام دادند و دشمن شدند. (۵)

به هر حال، گر چه در این موارد و امثالش، جلب منافع مادى و سودطلبى علت‏شد که مرگ موسى بن جعفر را انکار نمایند و در بین مردم شایع سازند که آن حضرت غایب شده است. لیکن اخبار غیبت، راه سوء استفاده را برایشان هموار ساخته بود و افراد سودطلب توانستند از آن عقیده دینى که از مصدر وحى سرچشمه مى‏گرفت‏سوء استفاده نمایند، و به ادعاى اینکه موسى بن جعفر مهدى و قائم است، غایب شدن را براى وى اثبات نمودند. و مردم هم فریب خوردند و آن عقیده باطل را پذیرفتند.

کتابهاى‏غیبت قبل از تولد امام‏عصر
قبل از آنکه امام زمان، ارواحنافداه، به دنیا بیاید اخبار غیبت، از پیغمبر اکرم و ائمه اطهار، علیهم‏السلام، صادر شده و در کتب ثبت مى‏شد. حتى کتابهایى در خصوص غیبت تالیف مى‏شد. مخصوصا از زمان موسى بن جعفر به بعد، کتابهایى در غیبت نوشته شد و احادیث غیبت در آنها ثبت گشت، آن جمله است:

۱- «على بن حسن بن محمد طائى طاطرى‏» یکى از اصحاب موسى بن جعفر است. کتابى در غیبت نوشته و مرد فقیه و مورد وثوقى بوده است. (۶)

۲- «على بن اعرج کوفى‏» از اصحاب موسى بن جعفر بوده و کتابى در غیبت نوشته است. (۷)

۳- «ابرهیم بن صالح انماطى کوفى‏» از اصحاب موسى بن جعفر بوده و به واسطه اخبار غیبت‏بود که گروهى‏کتابى در غیبت تالیف نموده است. (۸)

۴- «حسن بن على بن ابى حمزه‏» در عصر حضرت امام رضا زندگى مى‏کرده و کتابى در غیبت تالیف نموده است. (۹)

۵- «عباس بن هشام ناشرى اسدى‏» کتابى در غیبت نوشته است. مرد جلیل‏القدر و موثقى بوده در سال دویست و بیست هجرى وفات نمود. شیخ طوسى او را از اصحاب حضرت رضا مى‏شمارد. (۱۰)

۶- «فضل بن شاذان نیشابورى‏» کتابى در احوال قائم آل محمد و غیبت او نوشته است. «نجاشى‏» او را توثیق نموده مى‏نویسد:

از فقها و متکلمین امامیه است و احتیاجى به تعریف ندارد و یک صد و هشتاد کتاب نوشته که از جمله آنها کتاب غیبت است.

شیخ طوسى در رجال خود را از جمله اصحاب امام هادى و امام حسن عسکرى، علیه‏السلام، شمرده است. و در پاورقى فهرست‏شیخ مى‏نویسد:

فضل بن شاذان در سال ۱۶۰ ق. وفات نمود.

شیخ آقا بزرگ تهرانى در کتاب «الذریعه‏» مى‏نویسد:

کتاب غیبت فضل بن شاذان نزد سید محمد بن محمد میرلوحى که هم عصر مجلسى بوده موجود بوده است. (۱۱)

۷- ابراهیم بن اسحاق احمرى نهاوندى نیز کتابى در غیبت نوشته است. قاسم بن محمد همدانى در سال دویست و شصت و نه از او حدیث‏شنیده است. (۱۲)

طبرسى مى‏نویسد:

اخبار غیبت ولى عصر قبل از تولد خودش و پدر و جدش صادر شده و محدثین شیعه آنها را در اصول و کتابهایى که در عصر امام باقر و صادق، علیهماالسلام، تالیف شده ضبط نموده‏اند. یکى از محدثین موثق، حسن بن محبوب است که در حدود صد سال قبل از زمان غیبت، کتاب «مشیخه‏» را تالیف نموده و اخبار غیبت را در آن ثبت کرده است. از جمله آنها این حدیث است:

ابوبصیر مى‏گوید: خدمت امام صادق، علیه‏السلام، عرض کردم: حضرت ابوجعفر، علیه‏السلام، مى‏فرمود: قائم آل محمد دو غیبت دارد، یکى طولانى، دیگرى کوتاه. حضرت صادق، علیه‏السلام، فرمود: آرى، یکى از آن دو غیبت از دیگرى طولانى‏تر مى‏شود.

طبرسى بعد از نقل این حدیث مى‏نویسد:

شما ملاحظه کنید که با پیش آمدن دو غیبت‏براى فرزند امام حسن عسکرى چگونه صدق این احادیث روشن گشت! (۱۳)

هر یک از ائمه داستان غیبت مهدى موعود را به مردم تذکر مى‏دادند. و اصولا خفاى ولادت و غیبت را از علائم مهدى مى‏شمردند. حضرت سجاد، علیه‏السلام، مى‏فرمود:

ولادت قائم ما بر مردم پوشیده مى‏ماند به طورى که خواهند گفت: اصلا متولد نشده است. (۱۴)

گاهى مى‏شد که شخصى درباره یکى از ائمه احتمال مهدویت مى‏داد آن حضرت در پاسخ مى‏فرمود: «من مهدى نیستم زیرا خفاى ولادت یکى از علائم مهدى است در صورتیکه من چنین نیستم‏»از باب نمونه: عبدالله بن عطا مى‏گوید:

خدمت امام باقر عرض کردم: با اینکه شیعیان شما زیادند پس چرا خروج نمى‏کنید؟ آن حضرت در پاسخ فرمود: اى عبدالله سخنان بیهوده را به گوش خودت راه مده، به خدا سوگند من مهدى موعود نیستم. مراقب کسى باشید که ولادتش بر مردم مخفى بماند. اوست صاحب‏الامر. (۱۵)

مسعودى نوشته است:

امام هادى با مردم، کم معاشرت مى‏کرد و جز با خواص اصحاب با کسى تماس نمى‏گرفت. وقتى امام حسن عسکرى به جایش نشست، در اکثر اوقات از پشت پرده با مردم سخن مى‏گفت تا شیعیان براى غایب شدن امام دوازدهم آماده و مانوس گردند. (۱۶)

وقتى نوبت امامت، به امام حسن عسکرى، علیه‏السلام، رسید رسما به مردم ابلاغ کرد که فرزند من مهدى موعود است و از نظر شما غایب خواهد شد. (۱۷)

امام حسن عسکرى در سال ۲۶۰ق. رحلت نمود. چون در بین مردم شایع بود که آن حضرت را فرزندى است که در پنهانى نگاهدارى شده و اوست مهدى موعود روایات، «معتمد عباسى‏» دستور داد خانه آن جناب را تفتیش نمایند و فرزندش را دستگیر کنند. اما از وجود فرزند اثرى ندیدند. پس گروهى از زنان قابله را ماموریت داد تا تمام کنیزان آن حضرت را معاینه کنند و اگر آبستنى در بینشان دیده شد; بازداشت نمایند. زنان قابله به یکى از کنیزان بدگمان شده مراتب را گزارش دادند. خلیفه آن کنیز را در حجره‏اى بازداشت نمود و «نحریر خادم‏» را مراقب او گردانید و تا از حملش مایوس نشد آزادش نکرد. به خانه امام حسن تنها اکتفا نکرد بلکه وقتى از دفن جنازه فارغ شد دستور داد تمام خانه‏هاى شهر را با کمال دقت تفتیش کنند. (۱۸)

بعد از وفات امام حسن عسکرى، علیه‏السلام، جز عده معدودى از ثقات اصحاب و خواص دوستانش کسى از فرزندش اطلاعى نداشت و بدین جهت پیروانش به چندین گروه منشعب شدند. «حسن بن موسى نوبختى‏» که در زمان غیبت صغرى مى‏زیسته مى‏نویسد:

بعد از وفات امام حسن عسکرى پیروانش به چهارده فرقه تقسیم شدند: گروهى از آنان اخبار غیبت را با امام حسن عسکرى، علیه‏السلام، تطبیق نموده گفتند: امام حسن نمرده بلکه غایب شده و اوست مهدى موعود و قائم آل محمد و دو غیبت‏خواهد داشت و این غیبت، غیبت اول اوست. بعدا ظاهر مى‏شود و باز غایب خواهد شد. گروهى گفتند: امام حسن مرده ولى بعد از مرگ زنده شده و غایب است. گروهى گفتند: حسن بن على داراى فرزندى است‏به نام محمد که چند سال قبل از وفاتش تولد یافته و از ترس دشمنان غایب شده و اوست قائم و مهدى موعود. گروهى گفتند: امام حسن داراى فرزندى است که هشت ماه بعد از وفاتش تولد یافت و پدرش دستور داد که نام او را محمد بگذارند و اکنون غایب است. گروه دیگرى گفتند: ما مى‏دانیم که امام حسن داراى فرزندى بوده و اوست قائم و مهدى موعود و در حالت غیبت زندگى مى‏کند، ولى نامش معلوم نیست و پیروانش حق ندارند درباره نام و مکانش صحبت کنند و باید منتظر ظهورش باشند. گروه دیگرى گفتند: امام حسن عسکرى فرزندى داشته بنام على که او را خواص اصحابش دیده‏اند و اوست امام غایب.

نوبختى سایر فرقه‏هاى امامیه را ذکر مى‏کند که ذکر آنها در اینجا لزومى ندارد. (۱۹)
ادامه دارد


پى‏نوشتها:

× برگرفته شده از «پیداى پنهان‏» ویژه‏نامه نیمه شعبان‏1419 ق. ستاد بزرگداشت نیمه شعبان مسجد آیه‏الله انگجى تبریز.

۱. شیخ صدوق، کمال‏الدین، ج‏1، ص‏403.

۲. ابوالفرج اصفهانى، مقاتل‏الطالبین، ص‏169.

۳. شیخ صدوق، همان، صص‏112 – 115.

۴. رجال کشى، چاپ نجف، ص‏390.

۵. رجال کشى، ص‏416.

۶. رجال نجاشى، ص‏193 و رجال شیخ طوسى، ص‏357 و فهرست‏شیخ طوسى، ص‏118.

۷. رجال نجاشى، ص‏194.

۸. رجال نجاشى، ص‏28 و فهرست‏شیخ، ص‏75 و قاموس‏الرجال، ج‏3، ص‏193.

۹. رجال نجاشى، ص‏28 و فهرست‏شیخ، ص‏75 و قاموس‏الرجال، ج‏3، ص‏193.

۱۰. رجال نجاشى، ص‏215 و رجال شیخ، ص‏384 و فهرست‏شیخ، ص‏147.

۱۱. رجال نجاشى، ص‏235 و رجال شیخ، ص‏420 و ۳۴ و فهرست‏شیخ، ص‏150 و الذریعه، ج‏16.

۱۲. رجال نجاشى، ص‏15 و فهرست‏شیخ، ص‏29.

۱۳. طبرسى، کتاب اعلام الورى، چاپ تهران، ص‏416.

۱۴. علامه مجلسى، بحارالانوار، ج‏51، ص‏135.

۱۵. علامه مجلسى، بحارالانوار، ج‏51، ص‏34.

۱۶. اثبات‏الوصیه، ص‏229.

۱۷. علامه مجلسى، بحارالانوار، ج‏51، ص‏160 و شیخ حر عاملى، اثبات‏الهداه، ج‏6، ص‏311.

۱۸. اصول کافى – ارشاد مفید – اعلام الورى – کشف الغمه.

۱۹- طالبین تحقیق مى‏توانند به کتاب فرق‏الشیعه نوبختى و کتاب ملل و نحل شهرستانى و کتاب المقالات و الفرق تالیف سعد بن عبدالله اشعرى قمى مراجعه نمایند.

 

ماهنامه موعود شماره ۱۵

همچنین ببینید

بحران حیرت در دوره غیبت

واژه حیرت به معنای سرگردانی از ریشه «ح‌ی‌ر» است. از این ریشه، در «قرآن کریم» تنها واژه «حیران» و در «آیه 71 سوره انعام» آمده است.1 در روایات، ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *