عرفان و آزادی در آینه عاشورا

آزادی» و «آزادگی» واژه های فارسی، به معنای وارستگی و رهایی، مترادف با کلمه «حرّیّت» در عربی است . این واژه کلمه ای  کلیدی، و ریشه ای در حماسه عاشورا است . تردید نیست که آزادی یکی از اصول بنیادین در حماسه حسینی و قیام عاشورا است . این دو مفهوم  در فرهنگ مسلمانان، به ویژه در معارف شیعی، تا آنجا پیش رفته است که می توان گفت: دو کلمه «آزادی » و «عاشورا» پیوسته یادآور یکدیگرند حتی گاه معنای یکی به حوزه دیگری وارد می‌شود، درست مانند دو کلمه «عدالت » و «علی(ع)» که همیشه تداعی گر یکدیگرند، چنان که اگر علی(ع) نبود، عدالت معنای صحیح خود را در حوزه  عمل و میدان اقدام باز نمی‌یافت.
اگرچه از امام حسین (ع) در کتاب های تاریخی و متون روایی، بیشتر با کفنیت ف پرآوازه «ابوعبدالله» نام  برده شده است، اما در متون ادبی و قصاید حماسی و نیز در لسان شاعران ف شیعی و بیشتر با کفنیت ف «ابوالاحرار» و «سرور آزادگان » شناخته  شده است. سخن مستند و معروفی که  امام حسین(ع) در واپسین لحظات عمرش می‌گفت، «منشور آزادی » و «حدیث حرّیّت » خوانده شده  است .(۹)

مقدمه:
آنان که دیندارانه به آزادی می نگرند، گاهی توهمی را پیش می‌کشند و می پرسند آیا آزادی بر عدالت نیز مقدم  است ؟ و با شگفتی دیده می‌شود که عدالت را از آزادی برتر می انگارند و وجودف این را به بود یا نمودف آن مشروط می سازند. در میان اینان آزادی  هنوز هم آواره ای بیش نیست؛ چرا که فرع را بر اصل مقدم انگاشته‌اند.
در پاسخی ساده می توان گفت : خواهش می‌کنیم برگردید و یک بار دیگر اصول دین ومذهب خویش را برشمارید که اصول دین، پنج است و اول توحید و دوم عدل . و «توحید» همان اصلی است که در روزگار ما «آزادی » نامیده می‌شود و آنان که با آزادی مخالفند، با اساس ادیان  آسمانی سَرف ستیز دارند. به این  گروه باید همان سخنی را گفت که پیامبر اسلام(ص) دعوت خویش را با آن آغاز کرد: «قولوا لا اله الاّ الله تفلحوا»(۱)
امیر آزادگان حضرت علی (ع) نیز در تأیید و تفسیر همین اصل بود که می‌گفت : «لا تکن عبد غیرک فقد جعلک الله حفرّاً؛ (۲) بنده دیگری مباش که خداوند تو را آزاد آفریده است».
امام حسن و حسین(ع) و امامان دیگر نیز، همه و همه، برای تکامل و تداوم همین اصل  می زیستند که سخن همه باورمندان به قرآن کریم هم صدا با خدا همین است که  می‌گفتند: «کلمه لا اله الاّ الله حصنی فمن دخل حصنی اَمفن من عذابی ».(۳) امام حسین (ع) را نیز فقط باید در سلسله همین «سلسله الذهب » جست وجو کرد، صد البته با اجتناب و احتراز از باورهای بنیان برافکن ف غالیان و افراطیان که آنان غافل از «انّک میّت و انهم میّتون »(۴)اند و «انّما انا بشر مثلکم »(۵) و «کنت من قَبْلهف لمن الغافلین »(۶) و ده ها آیه دیگر را فراموش کرده‌اند. کتاب کربلا را تنها با همین رمز می توان گشود که سرور آزادگان خود گفت : «ان لم یکن لکم دین و لاتخافون المعاد فکونوا احراراً فی دنیاکم »(۷).
دقت در اصلف عدل ـ از اصول مذهب و دین ـ، معلوم می‌کند که منظور از طرح بحث  عدل، نفی ف جبر و اثبات اختیار و آزادی و انتخاب  بوده است؛ اصل توحید آزادی عقیده و اندیشه را ـ پس از رهایی از هرچه و هرکه غیر خداست ـ تأمین  می‌کند و تعمیم می دهد. اصل دوم (عدل ) نیز آزادی بیان و قلم و عمل را از انسان های زنده و باورمند و اندیشه مند می خواهد. انسانف بما هو انسان، انسانیت خود را مدیون و محصول ف همان آزادی فطری و ذاتی خود می داند و اینک در غربت خویشتن خویش هم صدا با حافظ خدا را می خواند:
در ازل پرتو حفسنت ز تجلّی دم زد
عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد
مدعی خواست که آید به تماشاگه راز
دست غیب آمد و بر سینه نامحرم زد

آیا آفریننده انسان  به خود نمی‌بالد آن گاه که می‌گوید: انّا عرضنا الامانه  علی  السموَات  و الارض  و الجبال  فأبین أن یحملنها و اشفقن منها وحملها الانسان انّه کان ظلوماً جهولا.(۸)
دوش دیدم که ملایک  در میخانه زدند
گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند
آسمان بار امانت نتوانست کشید
قرعه فال به نام من دیوانه زدند

آری، دیوانه بودن حتی به معنای عوامانه و نازل ف واژه و حتی با فهم فرودین آن، بسیار بهتر و برتر از متملّق  ماندن و برده بودن است که خفّت و خواری بردگی را حیوان نجس العینی چون سگ نیز برنمی تابد.
آدم از بی بصری بندگی آدم کرد
گوهری داشت ولی نزد قباد و جم کرد
یعنی در خوی غلامی زسگان پست تر است
من ندیدم که سگی نزد سگی سرخم کرد

آزادی و عاشورا
«آزادی» و «آزادگی» واژه های فارسی، به معنای وارستگی و رهایی، مترادف با کلمه «حرّیّت» در عربی است . این واژه کلمه ای  کلیدی، و ریشه ای در حماسه عاشورا است . تردید نیست که آزادی یکی از اصول بنیادین در حماسه حسینی و قیام عاشورا است . این دو مفهوم  در فرهنگ مسلمانان، به ویژه در معارف شیعی، تا آنجا پیش رفته است که می توان گفت: دو کلمه «آزادی » و «عاشورا» پیوسته یادآور یکدیگرند حتی گاه معنای یکی به حوزه دیگری وارد می‌شود، درست مانند دو کلمه «عدالت » و «علی(ع)» که همیشه تداعی گر یکدیگرند، چنان که اگر علی(ع) نبود، عدالت معنای صحیح خود را در حوزه  عمل و میدان اقدام باز نمی‌یافت.
اگرچه از امام حسین (ع) در کتاب های تاریخی و متون روایی، بیشتر با کفنیت ف پرآوازه «ابوعبدالله» نام  برده شده است، اما در متون ادبی و قصاید حماسی و نیز در لسان شاعران ف شیعی و بیشتر با کفنیت ف «ابوالاحرار» و «سرور آزادگان » شناخته  شده است. سخن مستند و معروفی که  امام حسین(ع) در واپسین لحظات عمرش می‌گفت، «منشور آزادی » و «حدیث حرّیّت » خوانده شده  است .(۹)

«آزادی» در سخن حسین (ع) و یارانش
پیش از همه شهید پیشتاز عاشورا، مسلم بن عقیل است که با صراحت و با تأکید از «آزادی» سخن می‌گوید. مسلم در ضمنف  رجزی که روز شهادتش در کوفه خواند، چنین گفت :
افقْسفم ف لا أفقْتَل ف افلاّ حفرّاً
وَ افن ْ رَأَیْت ف الْمَوْت َ شَیْئاً مفرّاً(۱۰)
ـ سوگند می خورم که جز در حال حرّیّت و برای آزادی نمیرم
ـ اگرچه مرگ را تلخ  ببینم .

همین رجز را پسر مسلم بن عقیل (عبدالله بن مسلم بن عقیل ) روز عاشورا در کربلا تکرار می‌کرد. پسر نیز با رجز پدر به پیشواز مرگ می‌شتافت و می‌گفت :
أَقْسَمت ف لا أفقْتَل ف افلاّحفرّاً
وَ قدَ وَجَدْت ف الْمَوْت َ شَیْئاً مفرّا
أفکْرفه ف أَن ْ أفدْعی َ جَباناً فَرّاً
ان َّ الْجَبَان َ مَن ْ عَصَی وَ فَرّا(۱۱)
ـ سوگند خورده ام که جز برای آزادی  کشته نشوم
ـ اگرچه مرگ را تلخ یافته ام دوست ندارم ترسویی خوانده  شوم که گریخته باشد
ـ ترسو کسی است که خدا را نافرمانی کند و بگریزد.

امام حسین (ع) وقتی دید حفرّ بن یزید ریاحی از قید قبیله و قوم رهیده و قدم به ساحت مقدّس آزادی گذاشته  و می خواهد با مرگ ف انتخابی خود جاودانه گردد به او گفت : «أنت الحرّ کما سمّتک به أمّک . و أنت الحرّ فی الدنیا و أنت الحرّ فی الا خره؛ (۱۲) تو آزادمردی، چنان که مادرت تو را با همین نام نامید».
ـ تو نه تنها در این دنیا که در سرای دیگر نیز آزادمردی .
بنا به بعضی روایت ها، امام سجاد(ع) سوگ سروده ای در رثای حفرّ بن یزید سرود که چنین  نقل می‌شود:
فَنفعْم َ الْحفرّ حفرّ بنی ریاح ف
صَبفور عند مفشْتَبَک ف الرّفماح ف
و نعم الحرّ اذ واسی َ حفسَیْناً
و جادَ بفنَفْسفه ف عفنْدَ الصّباح ف
لَقَدْ فازوا الّذی نَصَرفوا حفسیناً
و فازوا بفالْهفدایَه ف وَ الصّلاح ف(۱۳)
ـ چه نیک آزادمردی است آزادمرد قبیله بنی ریاح ! آن گاه که نیزه ها از هر سو به او می رسیدند، صبور و مقاوم بود.
ـ و چه خوش عاقبت بود این آزادمرد آن گاه که در کنار حسین ایستاد، جانش را فدای او کرد و پیش از همه  در پگاهان از بند تن رهید.
ـ به راستی آنان که حسین را یاری کردند، رستگار شدند و به هدایت و اصلاح دست یافتند.

در ضمن اشعاری که منسوب به امام حسین (ع) است شعر زیر نیز دیده می‌شود:
وَ قَعْنا فی الخَطایا و البلایا
و فی زَمَن ف انتقاض ف وَ اشْتفباه ف
فَصارَ الحفرّف لفلْمَمْلفوک ف عَبْداً
فَمَا لفلْحفرّف مفن ْ قَدْرف وَ جاه(۱۴)

هنگامی‌که ابن اشعث، یکی از فرماندهان سپاه یزید، به زعم خود سرور آزادگان را به تسلیم و بیعت با یزید دعوت می‌کرد، امام (ع) در پاسخ می‌گفت :
لا والله لا اعطیهم بیدی اعطاء الذلیل و لا افرّ فرار العبید؛ (۱۵)
نه، به خدا سوگند نه به سان ذلیلان، خود را به دست خویش به آنان خواهم سپرد و نه چون گریز بردگان خواهم گریخت .

هنگامی‌که هنگامه بزرگ در تاریخ اسلام رخ داد و امام آزادگان از اسب به زمین افتاد، با شگفتی و تأسف دید که بیچارگان کوفی خود را چنان باخته و اسیر امیال امیران ستمگر ساخته‌اند که حتی پیش پا افتاده ترین اصول انسانی  را نیز فراموش کرده‌اند، تا آنجا که به سوی زنان و کودکان یورش می‌برند؛ در این حال، امام(ع) با صدای رسا فریاد زد:
«وَ یْحَکفم یا شیعَه َ آل ف أبی سففیان ! ان لم یکن لکم دین  و کنتم لا تخافون المعاد فکونوا أحراراً فی دنیاکم هذه؛ (۱۶) وای بر شما، ای پس ْروان ف تبارف بوسفیان، گیرم که شما را دینی نباشد و از روز بازگشت نمی ترسید، دست کم در این  دنیای خود آزاد باشید».

امامت و آزادی
امام حسین (ع) در مراحل مختلف و مواقع مناسب با یاران و همراهان خود از اهداف و پیامدهای قیامش سخن  می‌گفت تا همسفران و پیروانش با آگاهی و آزادی همگام و با او همراه باشند. گروهی که می خواستند خبر شهادت  مسلم بن عقیل را به امام حسین(ع) بدهند به او گفتند: خبری داریم که اگر بخواهید آشکارا می‌گوییم وگرنه پنهانی گزارش می‌کنیم» . امام حسین(ع) به اصحاب و همراهانش نگاهی کرد و فرمود :
«من چیزی را از ایشان  پوشیده نمی دارم و میان ما و آنان پرده و سرّی نیست ».(۱۷)
پس از آن که همه همراهان از شهادت مسلم بن عقیل باخبر شدند، امام حسین(ع) به آنها گفت :
«می‌بینید که چه  بر سر ما آمده است؟ من چنان پیش بینی می‌کنم که کوفیان ما را تنها خواهند گذاشت و اینک هر که می خواهد تا دیر نشده برگردد.»(۱۸)
یک بار دیگر وقتی که خبر شهادت «عبدالله بن یقطر» به حضرتش رسید، امام (ع) در میان یاران و همراهانش به پا خاست و نامه ای را که خود نوشته بود برای آنان خواند و به این ترتیب و به  صورت رسمی و مؤکد از آنان خواست که اگر می خواهند، می توانند بدون هیچ بازدارنده ای برگردند که او عهد خویش از آنان برداشته و آنها را کاملاً آزاد گذشته  است .(۱۹)
امام آزادگان حسین(ع) شب عاشورا نیز خطبه ای خواند و از همگان خواست که از تاریکی شب بهره گیرند؛ در صحرا پراکنده شوند و از کربلا دور گردند تا جان به سلامت برند و فرمود که این گروه مرا می خواهند و چون به من دست یابند ازجست وجوی شما دست بردارند.(۲۰)
امام حسین(ع) تا آنجا به آزادی و آزادگی یارانش اهتمام داشت که حتی نمی خواست کسی از آنها در قید قرضی یا گرفتار وامی ـ گرچه‌اندک ـ باشد. ابن سعد در «الطبقات الکبیر» در این باره  روایتی نقل می‌کند: «یکی از یاران امام حسین(ع) نزد او آمد و گفت : در ذمّه من قرضی است . امام(ع) تا این سخن شنید به همگان گفت : «لا یقاتل معی من علیه دَین؛ هرکه را قرضی است همراه من نجنگند».(۲۱) و با همین  سخن نه تنها از او، بلکه از همه همراهانش خواست تا در همراهی او از هر جهت آزاد باشند و با اختیار کامل گام  بردارند.
پسر یکی از انصار به نام «محمد بن بشیر خضرمی» در مرز ری  اسیر شد. امام(ع) با شنیدن این خبر یک بار دیگر بیعت خویش برداشت و از او خواست برود و برای  آزادی پسرش کاری بکند و به او گفت : «رحمک الله أنت فی حل ّ من بیعتی، فاعمل فی فکاک  ابنک؛ (۲۲) خداوند تو را بیامرزاد. بیعت خود از تو برداشتم. برو و برای آزادی پسرت بکوش».

آزادی سیاسی و آزاداندیشی
یکی از شاخصه های مهم سیّدالشهدا(ع) و یارانش، آگاهی و ایمان به هدف  بود. آنان هم در انتخاب، هم در تداوم راه تا انتهای مقصود، با آگاهی و آزادی راه می پیمودند. این تنها امام حسین (ع) نبود که  به نصایح دلسوزانه اما کوتاه بینانه امثال عبدالله بن عباس و عبدالله بن جعفر اعتنایی نکرد و فراتر از اندیشه دانشمندان و حبرالافمّه ها، و پرچم آزادی را برافراشت، بلکه یاران امام(ع) نیز با آزادْ فکری از همه موانع گذشتند و زنجیرهای دست و پاگیر زندگانی این جهانی را یکی پس از دیگری گسستند.
برای نمونه صفحه ای از تاریخ عاشورا را ورق می زنیم و می‌بینیم که  درباره زهیر بن قین، یکی از سرداران سپاه امام حسین (ع) در عاشورا، نوشته‌اند: زهیر پس از انتخاب راه و در همان گام نخستین ف تصمیم ف بزرگش، چشم از همه چیز دنیا می‌بندد. او برای این که همسرش نیز در انتخاب راه نهایی آزاد باشد، وی را طلاق می دهد و با صراحت و اطمینان می‌گوید: «وطّنت ف نفسی علی الموت مع الحسین (ع)؛ من جانم را وقف حسین کرده ام تا همراه او بر مرگ چیره شوم». و رو به همراهان و یاران خویش می‌کند و می‌گوید: «مَن أَحَب َّ منکم الشهاده َ فلیقم و مَن کرهها فلیتقدّم؛(۲۳) از شما یاران و همراهانم هرکس  دوستدار شهادت است، به پا خیزد ]و با من همراه شود[ و هرکس که نمی خواهد از همین جا بازگردد».

فراتر از آزادی و آزادگی
آن آزادی سرخ که در شفق شهادت و در مشهد سیّدالشهدا دیده می‌شود، بسی فراتر از آزادیی است که زبانزد همگان است. فاصله این شعارهای خاکی با آن آزادی آسمانی چنان زیاد است که گاه تا مرز تضاد و تناقض نیز پیش می رود. آن آزادی که امام حسین(ع) سرسپردگان سفیانی را به آن فراخواند و گفت : «اگر دین ندارید دست کم در این دنیا آزاده باشید»، پایین ترین حد آزادی است که آن انسان های پست هم توان درک آن را داشتند؛ زیرا این نوع آزادی از ذات انسان ناشی می‌شود و هرکس که از انسانیت خویش برنگشته و مسخ نشده باشد، همیشه خواهان آن است . اما آن آزادی که در سیره سبز امام حسین(ع) همواره دیده می‌شود و همچون خورشید در آسمان عاشورا می درخشد، فراتر از این آزادی ابتدایی است و گستره دراز دامن آن تا توحید پیش می رود و عوالم  عرفان حقیقی و عشق الهی را در بر می‌گیرد.
چنین است که سرور آزادگان، و به پیروی از او شهیدان عاشورا، از هر قید و بند می رهند و از خیر خود و خواسته های خویش می‌گذرند تا به خدای هرچه خیر است برسند؛ تا آنجا که هرگز از مردن و قطعه قطعه شدن هراسی ندارند که با عزم عاشقانه خود مرگ را به مصاف می خوانند تا بر مرگ و زندگی چیره گردند. از امام سجاد(ع) در این باره این روایت نقل شده است: «آن گاه که کار بر پدرم امام حسین (ع) دشوار شد همراهانش به او نگریستند و او را برخلاف  حال خویش یافتند که هرگاه کار بر آنان دشوار می‌شد رنگ چهره شان دگرگون می‌گشت، بدنشان می لرزید و دلشان را وحشت فرامی‌گرفت . اما امام (ع) و برخی از یاران مخلصش چنان بودند که رنگ سیمایشان می درخشید، بدنشان با قوام افزون تری می پایید و جانشان می آرامید و به یکدیگر می‌گفتند: نگاه کنید هرگز باکی از مرگ ندارد».(۲۴)
گویی مرحوم حجه الاسلام نیّر تبریزی به این حدیث نظر داشته آنجا که گفته است :
هرچه بر وی سخت تر گشتی نبرد
رخ ز شوقش، سرخ تر گشتی چو ورد
آری آری عشق را این است حال
چون شود نزدیک هنگام وصال
و این همان اصلی است که از آغاز قیام عاشورا از جایگاه  ویژه ای برخوردار بود. امام(ع) پیشتر در دعای عرفه از این اصل سخن به میان آورده و در راز و نیاز با خدا گفته بود:
«خَسفرَت صَفْقه عَبْدف لم تَجْعَل له مفن حفبّفک نَصیباً…، الهی اغننی بتدبیرک عن تدبیری و باختیارک لی عن اختیاری …، الهی اخرجنی مفن ذل ّ نفسی …، ماذا وَجَدَ مَن ْ فَقَدَک َ و ما الّذی فقد مَن وجدک …(۲۵)؛ زیان کار شد بنده ای که از عشق تو نصیبی نبرد… خدایا، به تدبیر و اختیار خود بی نیازم کن… خدایا، مرا از خواری جان وارهان… خدایا، آن که تو را گم کرد چه یافت؟ و آن که تو را یافت چه را گم کرد؟».

این اصل همچنان و در همه حال در سیره سرور آزادگان و یارانش ساری و جاری بود و رادمردان عاشورا هرچه به هنگام وصال و شهادت نزدیک تر می‌شدند، روح رادمردی و آزادگی آشکارتر می‌شد؛ حتی در آخرین  لحظه های زندگی هم ترنم همان آزادی از زبان پیشوای شهیدان جدا نمی‌شد و او با همه وجودش می‌گفت :
«صبراً علی قضائک یا رب ّف لا اله سفواک، یا غیاث َ المفستغیثین َ، ما لفی َ رب ّ غیرک َ(۲۶)؛ ای پروردگاری که خداوندی جز تو نیست، بر قضای تو شکیبایم. ای فریادرس فریادخواهان، مرا پروردگاری جز تو نیست».

محمد صحّتی سرورودی
به نقل از روزنامه همشهری

پی نوشت ها
۱. ابن عدیم ، بغیه الطا لب ، ج ۸، ص ۳۶۱۴؛ قاضی سعید قمی ، شرح توحید الصدوق ، ج ۱، ص ۲۱.
۲. نهج البلاغه ، نامه ۳۱.
۳. قاضی سعید قمی ، شرح توحید الصدوق ، ج ۱، ص ۴۷.
۴. زمر/ ۳۰.
۵. کهف / ۱۱۰.
۶. یوسف/ ۳.
۷. خوارزمی ، مقتل الحسین ، ج ۲، ص ۳۳.
۸. احزاب/ ۷۲.
۹. منظور حدیثی است که چکیده آن همه جا نقل می شود که فرمود : «ان لم یکن لکم دین فکونوا أحراراً فی دنیاکم» .
۱۰. مسعودی، مروج الذهب ، ج ۳، ص ۵۸.
۱۱. شیخ صدوق، الامالی ، ص ۲۲۵.
۱۲. مقتل الحسین (ع)، ج ۲، ص ۱۱؛ سیّد ابن طاووس ، اللهوف ، ص ۱۰۴.
۱۳. قندوزی حنفی، ینابیع المودّه ، ص ۴۱۴؛ شیخ صدوق، الامالی ، ص ۲۲۴، مرحوم شیخ صدوق، تنها دو بیت نخست را آورده که آن را نیز با اندکی اختلاف در واژگان از امام حسین (ع) نقل کرده است .
۱۴. محمدبن عبدالرحیم ، دیوان الامام الحسین ، ص ۱۷۸.
۱۵. شیخ مفید، الارشاد، ج ۲، ص ۹۸؛ تاریخ الطبری ، ج ۳، ص ۳۱۸، در تاریخ طبری به جای «و لا افرّ فرارالعبید»، «ولا اقرّ اقرارالعبید» ثبت شده است .
۱۶. سید ابن طاووس ، اللهوف ، ص ۱۱۹، خوارزمی ، مقتل الحسین ، ج ۲، ص ۳۳.
۱۷. تاریخ الطبری ، ج ۳، ص ۳۰۲؛ شیخ مفید، الارشاد، ج ۲، ص ۷۴.
۱۸. ابن سعد، ترجمه الامام الحسین  و مقتله ، ص ۶۸ ـ ۶۷.
۱۹. شیخ مفید، الارشاد، ج ۲، ص ۷۵؛ خوارزمی ، مقتل الحسین ، ج ۱، ص ۲۲۹.
۲۰. ابن سعد، ترجمه الامام الحسین و مقتله ، ص ۷۲.
۲۱. همان ، ص ۷۱.
۲۲. همان ، ص ۷۱؛ حسینی جلالی ، سید محمدرضا، الحسین  سماته و سیرته ، ص ۱۶۱، به نقل از ابن عساکر در «تاریخ دمشق» .
۲۳. دینوری ، ابوحنیفه ، الاخبار الطوال ، ص ۲۴۷.
۲۴. شیخ صدوق ، معانی الاخبار، ص ۲۸۸.
۲۵. سیّد ابن طاووس ، اقبال الاعمال ، ص ۳۳۹.
۲۶. موسوعه کلمات الامام الحسین (ع)، ص ۵۱۰

همچنین ببینید

از حسین تا مهدی

از حسین ع تا مهدی علیه السلام

عبدالله‌بن شريك در ضمن حديثي طولاني نقل مي‌كند كه امام حسين(ع) بر گروهي ديگر از …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *