غیبت صغرى و وضعیت علمى و فرهنگى شیعه -۳

مراجع، فعالیت‏ها و حوزه‏هاى علمى
در عصر غیبت صغرى
حسین حسین‏زاده شانه‏چى


اشاره

در قسمت‏هاى پیشین این مقاله تاریخ غیبت و جغرافیاى انسانى و ترکیب جمعیتى مهمترین شهرهاى اسلامى در دوران غیبت صغرى مورد بررسى قرار گرفت. در این قسمت از مقاله، نویسنده به بررسى مراجع، فعالیت‏ها و حوزه‏هاى علمى شیعه در دوران یاد شده خواهد پرداخت .

۱. مراجع علمى شیعیان در دوران غیبت صغرى
در دوران حضور ائمه(ع) مرجع اصلى و نخستین شیعیان در مسائل علمى امامان معصوم(ع) بودند، شیعیان به‏طرق گوناگون در نواحى مختلف با ائمه(ع) ارتباط داشتند و مسائل علمى خود را مى‏پرسیدند. علما و محدثان علوم اهل بیت(ع) را فرا گرفته و آنها را براى دیگران نقل مى‏کردند و به‏این ترتیب این علوم در بلاد مختلف در میان شیعیان منتشر مى‏شد. مرجع علمى آنانى که دسترسى به امام(ع) نداشتند همین علما، محدثان و راویان اخبار اهل بیت بودند.
با شکل گرفتن نظام وکالت، وکلاى ائمه(ع) در شهرهاى دور و نزدیک محل رجوع مردم و رفع و حل مسائل و مشکلات علمى آنان بودند. وکیلان درواقع رابطان میان مردم و ائمه(ع) بودند که فاصله میان این دو قشر را کوتاه مى‏کردند.
آغاز غیبت صغرى وضعیت را دگرگون ساخت. عدم حضور امام(ع) را، که رکن اصلى شیعیان و تکیه‏گاه آنها در مسائل علمى بود؛ مى‏توان بحرانى در بفعد علمى فرهنگى در مذهب تشیع تلقى کرد. طبیعى بود روبرو شدن با چنین بحرانى پیامدهاى سخت و دشوارى‏هاى بسیارى به‏همراه داشت، از این‏رو تأسیس نظام نیابت در این دوران در واقع حرکتى در جهت کاهش صدمات حاصل از این بحران بود. نائبان خاص امام (ع) که از عالمان برجسته؛ اصحاب ائمه (ع) و کسانى بودند که سال‏ها با ایشان ارتباط داشتند اینک معتبرترین مصدر علمى محسوب مى‏شدند؛ زیرا آنها تنها راه ارتباطى با امام (ع) بودند. درواقع یکى از شؤون مهم آنها حل همین مشکلات و مسائل مستحدثه براى شیعیان بود. آنان در در این عصر که امکان دسترسى به امام معصوم(ع) براى همگان میسر نبود مرجع پاسخگویى به مسائل کلامى و اعتقادى و تعیین حقانیت و جلوگیرى از انحرافات بودند. مثلاً زمانى که شیعیان از محمدبن عثمان عمرى، نائب دوم امام (ع) درباره گفتار مفوضه و عقاید آنها استفسار کردند وى در پاسخ نقطه نظرات مفّوضه را در نسبت دادن خلق و زرق به ائمه(ع) تکذیب و آنها را از شؤون ذات مقدس الهى برشمرد. ۱
 توجه به این نکته که نائبان خاص در ارتباط با امام(ع) و قادر به رفع مشکلات و مسائل علمى و عقیدتى از طریق آن حضرت هستند نوعى یقین و اطمینان را براى شیعیان در گفتار آنها پدید مى‏آورد که پذیرش سخنان ایشان را براى آنها بدون هیچ شک و تردید میسر مى‏ساخت.
وقتى که یکى از شیعیان درباره علت تسلط دشمنان بر امام حسین (ع) از حسین‏بن روح نوبختى نائب سوم امام، سؤال مى‏کند وى پاسخ مفصل و قانع‏کننده‏اى ارائه مى‏کند، به‏نحوى که راوى این جریان مى‏گوید:
در این که او این پاسخ‏ها را از جانب خود مى‏گوید تردید کردم ولى بدون آن که سختى بگویم او رو به من کرد و گفت که این را از اصل – حضرت حجت (ع) – شنیده است.
۲ این اطمینان و یقین آرامشى را پدید مى‏آورد که از شدت بحران پیش آمده مى‏کاست. همین امر دقیقاً در سایر فعالیت‏هاى علمى عصر غیبت به جهت اشراف نسبى نائبان خاص نیز مصداق پیدا مى‏کرد.
نوّاب خاص در راستاى جلوگیرى از انحرافات عقیدتى، بر روایت احادیث و تألیف کتاب‏هاى دینى و امورى از این قبیل کمابیش نظارت داشتند.
پس از صدور توقیع از ناحیه مقدسه مبنى بر ذّم و لعن »شلمغانى«، یکى از مسائلى که راویان با آن مواجه شدند نقل روایات شلمغانى بود ولیکن حسین‏بن روح با استناد به گفتار ائمه (ع) این مشکل را بدین‏گونه رفع کرد که گفت:
من همان جوابى را به‏شما مى‏دهم که امام حسن عسکرى (ع) در پاسخ به کسانى گفت که پرسیدند: ما با کتاب‏هاى بنى‏فضال چه کنیم که خانه‏هاى ما پر از آنهاست و حضرت فرمود: هرچه را روایت کرده‏اند بگیرید و آن‏چه را که خود نظر داده‏اند رها کنید.۳
 همچنین کتاب‏هایى که توسط برخى علما نوشته مى‏شد گاه با نظارت نائبان خاصه بوده و در۴ مواردى آنها صحت و سقم کتاب‏هاى نوشته شده را بررسى مى‏کردند.
۵ گذشته از این امور دفع شبهات مخالفان و پاسخگویى به سخنان سایر فرقه‏هاى شیعى و مقابله با مدعیان نیابت و بابیّت از وظایف خطیرى بود که برعهده نائبان خاصه بود.
علاوه بر نوّاب خاص، وکیلان امام (ع) در هر شهرى مرجع علمى مردمان در آن ناحیه بودند. نظام وکالت در عصر غیبت صغرى به‏طور گسترده‏اى به‏کار خود ادامه مى‏داد. امام (ع) در کلیه نواحى که شیعیان سکونت داشتند، وکیلانى داشت که به امور آنها رسیدگى مى‏کردند و رابط آنها با نوّاب اربعه بودند. نام بسیارى از این وکیلان در ضمن اخبارى که نقل شده ذکر گردیده است. این۶ وکیلان به‏طور عمده از کسانى بودند که از حیث شناخت و معرفت به‏خصوص در زمینه شناخت امام، نسبت به سایر مردم برترى داشتند.
سومین مرجع علمى شیعیان در عصر غیبت، فقیهان و محدثان بودند. درواقع مرجعیت این گروه امرى بود که باید در این دوران تثبیت و تحکیم مى‏شد. اگرچه در زمان حضور، گاه فقیهان و محدثانى ازطرف ائمه(ع) به‏عنوان مرجع مردم معرفى مى‏شدند، با این حال حضور امام(ع) ۷مانع از آن بود که آنها به چنان موقعیت ممتازى دست یابند ولیکن دوران غیبت شرایط را براى این امر مهیّا ساخت، به‏طورى که این امر تا پایان دوران غیبت صغرى به‏قطعیت نسبى رسید و درنهایت با صدور توقیعى که ازطرف امام (ع) در پایان این دوران صادر شد، که مردم را در حوادث پدید آمده به محدثان و فقیهان ارجاع داده بود، تثبیت شد.
۲. فعالیت‏هاى علمى در عصر غیبت صغرى
فعالیت‏هاى علمى در این عصر در دو قالب کلى فعالیت‏هاى آموزشى و تألیف و تصنیف صورت مى‏گرفت. امور آموزشى که عبارت بود از یک سلسله درس و بحث‏هاى علمى در خانه علما انجام مى‏شد؛ زیرا تا این زمان نهاد خاص آموزشى شکل نگرفته بود، البته به‏ندرت حلقه‏هاى درسى در مساجد نیز تشکیل مى‏شد، ولیکن با توجه به این که در اکثر شهرها مساجد تحت اختیار متولیان اهل سنت بود، شیعیان از این‏نظر در محدودیت قرار داشتند.
خانه‏هاى علما مهمترین مرکز آموزشى بود و خانه‏هاى عالمانى که استادان بنام شهر بودند همواره محل آمد و شد طلاب و اهل علم بود، به‏طورى که گاه از کثرت جمعیتى که براى فراگیرى و یا نوشتن مطالب استاد در آن‏جا گرد مى‏آمدند همانند مسجدى مى‏شد که مردم براى اقامه نماز در آن ازدحام مى‏کردند.
۸ بخش عمده آموزش را آموزش انفرادى تشکیل مى‏داد، بدین ترتیب که بدون تشکیل جلسه یا حلقه درسى، طلبه در محضر استادش حاضر مى‏شد و ازطریق سماع و یا قرائت به فراگیرى مى‏پرداخت، علما غالباً شاگردان خصوصى داشتند و اغلب همین شاگردان اجازه نقل روایات و کتاب‏هاى استاد را دریافت مى‏کردند. و شیوه »سماع« به‏معنى گوش دادن به گفتار استاد، و »قرائت« به‏معنى تقریر مطالب علمى از حفظ یا از روى کتاب بر استاد، مهمترین شیوه‏هاى فراگیرى بودند. البته شیوه »املا« نیز کمابیش رواج داشت که در آن استاد به تقریر مطالبى مى‏پرداخت و طلاب – که به آنها مستملى گفته مى‏شد – تقریرات وى را مى‏نوشتند، کتاب‏هاى حاصل از این شیوه به کتاب‏هاى امالى معروف بود.
فعالیت‏هاى علمى در شهرهاى شیعه‏نشین و یا شهرهایى که داراى جمعیتى شیعه مذهب بودند به فراخور حال و شرایط موجود با شدت و ضعف نسبى انجام مى‏شد. هر شهر بسته به جوّ مذهبى و سیاسى و فرهنگى آن و با توجه به موقعیت مکانى، از حیث دورى یا نزدیکى به شهرهایى که مراکز علمى و فرهنگى محسوب مى‏شدند یا محل تمرکز و تجمع شیعیان بودند، موقعیت خاصّى در زمینه فعالیت‏هاى علمى و فرهنگى داشت. شهرها و مناطقى که تراکم جمعیت شیعى در آنها زیاد بود اوضاع اجتماعى و فرهنگى‏شان تحت تأثیر این جمعیت غالب قرار مى‏گرفت و در مواردى که امور سیاسى و نظامى شهر نیز دردست همین جمعیت غالب بود و یا متولیان امر داراى گرایش‏هایى همسو با آنها بودند، آن شهر داراى موقعیت ممتازى مى‏شد.

۳. حوزه‏هاى علمى در عصر غیبت صغرى
جوّ فکرى و علمى شهرها با توجه به عوامل تأثیرگذار مختلف، متفاوت بود. در برخى شهرها اندیشه‏هاى کلامى رواج داشت و در برخى اهل حدیث و محدثان عنصر تعیین‏کننده محیط فکرى بودند و بعضى نیز جوّى آمیخته از اندیشه‏هاى مختلف داشتند.
مهمترین حوزه‏هاى علمى آن عصر به قرار زیر بودند:
۳-۱. مکتب علمى قم
قم نخستین شهر ایران بود که مذهب تشیع را پذیرا شد. با مهاجرت چندتن از خاندان اشعرى کوفه به قم و توطن آنها در این شهر مذهب تشیع نیز در این شهر ریشه دوانید. اشعریان از خانواده‏هاى برجسته کوفه و از دیرباز داراى تمایلات شیعى بودند. شواهد و اخبار حاکى از حضور مالک‏بن عامر – جدّ اشعریان قم – در جنگ صفین و همراهى پسر او با مختار در قیام کوفه و شرکت بعدى این خاندان در قیام‏هاى ضد اموى است.
۹ بنا به نقلى نخستین کسانى که از این خاندان به قم آمدند پسران سعدبن مالک بودند و به گفته حسن بن محمد قمى نویسنده تاریخ قم موسى‏بن عبداللَّه بن سعد اولین کسى بود که مذهب شیعه را در این شهر اظهار کرد و بقیه به او اقتدا کردند. وى را از اصحاب امام صادق و امام باقر(ع) دانسته‏اند. ۱۰
 با گسترش تشیع در قم، مناسبات مردم قم با ائمه(ع) گسترش یافت و به‏زودى به‏صورت یکى از مراکز اصلى تشیع و قطب‏هاى علمى آن درآمد. روابط گسترده شیعیان قم با ائمه معصومین(ع) موجب شد تا علوم اهل بیت(ع) به طور وسیعى در این شهر رواج پیدا کند تا آن‏جا که شمارى از عالمان برجسته و راویان جلیل‏القدر که به‏طور مستقیم احادیث را از ائمه(ع) دریافت مى‏کردند در این شهر مى‏زیستند. نقش اساسى‏اى که عالمان قم در حفظ و اشاعه دین داشتند به‏گونه‏اى بود که در روایتى چنین آمده است :
لولا القمیّون لضاع الدین ۱۱
 اهمیت شهر قم و مرکزیت یافتن آن موجب شد تا عده‏اى از راویان و عالمان شیعه بار سفر بسته و به‏این شهر بیایند. نخستین این کسان ابراهیم‏بن هاشم کوفى بود. گفته شده است او، که زمان امام رضا (ع) را درک کرده بود، اولین کسى بود که احادیث کوفیان را در قم نشر داد.
۱۲از سوى دیگر مردم قم که تشنه فراگیرى علوم اهل‏بیت(ع) بودند از علماى شیعه در سایر شهرها درخواست مى‏کردند تا به شهر آنها بیایند. از جمله آنها از ابواسحاق ثقفى مؤلف کتاب الغارات که به اصفهان رفته بود خواستند تا به قم آید، امّا او به‏دلیل آن که سنى‏گرى در اصفهان بیشتر بود، مایل بود آنجا بماند و احادیث اهل بیت(ع) را در آنجا ترویج کند.۱۳
 بدین‏ترتیب شهر قم مجمع علما و راویان احادیث اهل بیت(ع) بود به‏طورى که در آغاز غیبت صغرى چندین خانواده علمى، علاوه بر عده کثیرى از دانشمندان شیعه در این شهر مى‏زیستند.
مهمترین خاندان علمى شهر همان خاندان اشعرى بود که قدیمى‏ترین خاندان شیعه شهر نیز محسوب مى‏شدند. معروف‏ترین فرد این خاندان که در اوایل عصر غیبت مى‏زیست احمدبن محمدبن عیسى بود. وى بنا به گفته شیخ طوسى چهره شاخص و فقیه مطلق شهر قم بود. ریاست و زعامت دینى وى به‏گونه‏اى بود که حتى حاکم شهر به‏دیدن وى مى‏آمد. او امام رضا (ع) را درک کرده و روایات بسیارى از ایشان نقل کرده است. همچنین داراى تألیفات عدیده‏اى بوده، ازجمله کتاب التوحید، کتاب فضل‏النبى، صلّى اللّه‏علیه‏وآله، و کتاب الناسخ والمنسوخ. تاریخ وفات وى ظاهراً۱۴ پس از ۲۸۰ ق. بود.
از دیگر بزرگان این خاندان محمدبن احمد بن یحیى اشعرى است که روایات بسیارى را نقل کرده است. وى صاحب تألیفات بسیارى است. از جمله موسوعه نوادرالحکمه که مشتمل بر مباحث مختلفى در ابواب فقهى بود و مجموعاً شامل ۲۳ کتاب فقهى مى‏شد و در بین مردم بسیار معروف و مشهور بود. از دیگر کتاب‏هاى او کتاب المزار، کتاب الامام و مقتل‏الحسین است. وفات وى را در حدود ۲۸۰ ق. دانسته‏اند.۱۵
 از همین خاندان، باید به سعدبن عبداللَّه بن ابى خلف اشعرى (متوفا ۲۹۹ یا ۳۰۱ ق.) اشاره کنیم. او از عالمان بزرگ قم بود و به او عنوان »شیخ و فقیه شیعیان« داده بودند. دانش وسیع و شخصیت ممتاز، از ویژگى‏هاى وى بود. او داراى تصنیفات متعدد در موضوعات گوناگون بود که عبارتند از: موسوعه فقهى کتاب الرّحمه (این کتاب شامل ابواب طهارت، صلاه، زکاه، صوم و حج بود. بنا به گفته شیخ صدوق در ابتداى کتاب من لا یحضره الفقیه، این کتاب از کتب مشهور فقهى بوده است که فقیهان برآن اعتماد کرده و بدان مراجعه مى‏کردند)، کتاب الضیاء۱۶ فى‏الامامه و کتاب مقالات الامامیه در باب امامت کتاب‏هاى مثالب رواه الحدیث و مناقب رواه الحدیث درباره راویان حدیث، کتابى در فضیلت ابوطالب و عبدالمطلب و عبداللَّه، کتاب المنتخبات که حدود ۱۰۰۰ صفحه بود و کتاب بصایرالدرجات که در ۴ جلد نوشته بود. ۱۷
 از دیگر عالمان برجسته خاندان اشعرى مى‏توان به‏این افراد اشاره کرد: محمدبن على بن محبوب مراد (متوفا بعد از ۲۸۰ ق.) که صاحب تصانیف متعددى در ابواب فقهى بود ازجمله دو موسوعه فقهى به نام الجامع و کتاب الضیاء والنور.۱۸ احمدبن ابى‏زاهد که از دوستان نزدیک محمدبن یحیى عطار و از عالمان بزرگ قم بود و کتاب‏هایى در مسائل اعتقادى چون بداء، جبر و تفویض و کتاب‏هایى در فقه داشت۱۹ و ابوعلى احمدبن ادریس (متوفا ۳۰۶ ق.) که فقیهى معتمد و صاحب تصانیف بود. علاوه بر اینها نام۲۰ محدثان و فقیهان بسیارى از خاندان اشعرى در کتب فقهى ذکر شده است.
از دیگر خاندان‏هاى بنام قم خاندان بابویه است که از خاندان‏هاى قدیمى شهر بودند. چهره شاخص این خاندان در عصر غیبت؛ على‏بن حسین بن موسى‏بن بابویه است. تاریخ ولادت وى ذکر نشده ولى گویا در اوایل عصر غیبت بوده است. او فقیهى جلیل‏القدر و مورد اعتماد بود و تألیفات عدیده‏اى در ابواب فقهى داشت. همچنین کتابى در توحید و کتابى در تفسیر و کتاب امالى از وى نام برده شده است. از ارزنده‏ترین کتاب‏هاى وى که به‏دست ما رسیده است کتاب الامامه و التبصره من الحیره است. این کتاب از نادر کتاب‏هایى است که از آن زمان باقى مانده است. موضوع اصلى کتاب بحث در زمینه مسئله غیبت امام مهدى (ع) است. ابن بابویه در ابتداى کتاب، علت تألیف را سرگشتگى مردم در عصر غیبت بیان مى‏کند. او مى‏گوید:
دیدم بسیارى از کسانى که رشته ایمانشان صحیح بود و بر دین خدا ثابت‏قدم بودند و خشیت آنها در درگاه خداوند ظاهر بود، امر غیبت آنها را به حیرت واداشته و مدت غیبت بر آنها طولانى شده، تا جایى که وحشت بر آنها مستولى شده و اخبار مختلف و آثار وارده آنها را به فکر واداشته است. لذا من اخبارى را جمع کردم که حیرت را برطرف سازد و غصه و نگرانى را رفع کند و…
۲۱ شیخ در مقدمه کتاب بحثى را در زمینه بداء و سپس لزوم وجود حجهاللَّه بیان مى‏کند و پس از بیان این که امامت عهدى الهى است، امامت تک تک ائمه(ع) را اثبات مى‏کند. بخش عمده‏اى از کتاب در ردّ عقاید فرق شیعه چون کیسانیّه، اسماعیلیّه و واقفیّه است و سپس ابوابى را درباره معرفت امام و لزوم آن مى‏آورد. او در بحث از غیبت امام اسلوب اهل حدیث و متکلمان را با هم آمیخته و ازطریق آن ادله‏اى براى رفع شبهات بیان مى‏کند. متأسفانه بخشى از آخر این کتاب که مربوط به بحث غیبت است مفقود شده و به‏دست ما نرسیده است. درهرحال این کتاب یکى از ذخایر علمى تشیع است که به‏دست ما رسیده است.
ابن‏بابویه روابط مستمرى با علماى بغداد و کوفه و نائبان خاص داشت و سفرهایى به این شهرها کرده و در طى آن به تحصیل و تدریس پرداخته بود. عباس‏بن عمر کلودانى مى‏گوید که در یکى از سفرهاى ابن بابویه به بغداد در سال ۳۲۸ ق. از او اجازه روایت تمام کتاب‏هایش را گرفت.۲۲
ابن‏بابویه ازطریق مکاتبه با حسین‏بن روح با ناحیه مقدسه نیز درارتباط بود. ضمن یکى از نامه‏هایش از امام درخواست کرده بود که از خدا بخواهد تا فرزندى صالح به‏وى عطا کند. در توقیعى که پس از آن براى وى صادر شد بشارت ولادت دو پسر به او داده شد که یکى از آن دو محمدبن على معروف به شیخ صدوق است.۲۳
خاندان برقى نیز از خاندان‏هاى علمى بزرگ در قم بودند. چهره شاخص این خاندان احمدبن محمدبن خالد برقى است. خاندان وى که اصالتاً کوفى و از موالى اشعریان بودند، به دلایلى به ایران مهاجرت کرده و در قریه »برق‏رود« قم سکنى گزیدند؛ ازاینرو به نام برقى شهرت یافتند. احمدبن محمدبن خالد در اوایل عصر غیبت مى‏زیست و تصانیف بسیارى داشت. شیخ طوسى در فهرست خود نزدیک به صد کتاب از وى نام مى‏برد که در موضوعات مختلف فقهى، آداب و سنن، تفسیر و علوم قرآنى، تاریخ و موضوعات کلامى و عقیدتى است. وى در سال ۲۷۴ و یا ۲۸۰ ق. درگذشته است.
۲۴ از همین خاندان محمدبن عبیداللَّه برقى ملقب به ماجیلویه است که داماد احمدبن محمد برقى است و در شعر و ادب سرآمد بوده و روایاتى نیز نقل کرده است. یکى از اصحاب نزدیک۲۵ احمدبن محمد برقى که در نزد وى به آموختن و فراگیرى پرداخت ابن سمکه است. او کتاب مفصلى در تاریخ عباسیان نوشته و آن را کتاب العباسى نامیده بود. این کتاب نزدیک به ده‏هزار صفحه بوده است.
۲۶ ابن قولویه، جعفربن محمد (متوفا ۳۶۲ ق.) از دانشمندان و محدثان این عصر بود. او کتاب‏هاى فقهى به تعداد ابواب فقه داشت. از کتاب‏هاى ارزنده وى کتاب جامع‏الزیارات است که با نام کامل‏الزیارات چاپ شده است. این کتاب داراى ۱۰۸ باب در فضیلت زیارت معصومین(ع) است که از زیارت نبى‏اکرم (ص) شروع و به زیارت امامزادگان ختم مى‏شود. قسمت عمده کتاب – از باب ۱۶ تا باب ۹۸ – درباره فضیلت زیارت امام حسین (ع) کیفیت، آداب و ادعیه آن است.۲۷
 چند تن دیگر از عالمان بزرگ قم در این عصر عبارتند از:
محمدبن حسن بن فرّوخ الصفّار (متوفا ۲۹۰ ق.) او از اصحاب امام عسکرى (ع) بود و درباره مسائلى که براى او پیش مى‏آمد با آن حضرت مکاتبه مى‏کرد. بیش از سى‏کتاب براى وى ذکر شده است که غالباً در ابواب فقهى است. از مجموع کتاب‏هاى وى کتاب بصایرالدرجات فى فضایل آل محمد(ع) به‏دست ما رسیده است. این کتاب که در ده‏جزء مرتب شده است حاوى ۱۸۸۱ روایت است که هر جزء را به بیان فضیلتى از فضایل اهل بیت(ع) اختصاص داده است.۲۸
 محمدبن حسن بن ولید که از وى به شیخ اهل قم و فقیه آنها نام برده شده است. وى در نقل روایات بسیار معتبر و موثق بوده و صاحب تألیفاتى است. ابن ولید در سال ۳۴۳ ق. درگذشت. او از مشایخ روایت شیخ صدوق است.۲۹
 عبداللَّه بن جعفر حمیرى قمى (متوفا بعد از ۲۹۸ ق.) وى از رجال بزرگ شیعه بود که نه تنها در شهر قم بلکه در کوفه نیز از جایگاه والایى برخوردار بود. مسافرت او به کوفه و استماع محدثان کوفه از وى معروف و مشهور است. او کتاب‏هاى بسیارى تصنیف کرد. ۱۳ تا ۱۷ عنوان کتاب براى او نام برده‏اند که در موضوعات مختلف عقیدتى چون توحید و امامت هستند. وى از جمله کسانى است که کتابى در باب غیبت داشته به نام کتاب‏الغیبه والحیره. وى همچنین کتابى درباره توقیعات و کتابى درباره مسائلى که محمدبن عثمان عمرى نائب دوم امام بیان کرده بود، داشت. ارزنده‏ترین کتاب وى که به۳۰دست ما رسیده است کتاب قفرب‏الاسناد اوست. تألیف کتاب‏هایى تحت این عنوان همانند کتاب‏هاى امالى در میان محدثان شایع بود. در این کتاب‏ها محدثان پاره‏اى روایات را که از حیث سندى عالى و در عین حال سلسله سند آن کوتاه بود و تعداد راویان در سند حدیث تا معصوم کم بود، گرد مى‏آوردند و از این‏رو آن را قفرب الاسناد مى‏گفتند. این‏گونه کتاب‏ها و نقل این‏گونه روایات نوعى افتخار براى محدثان محسوب مى‏شد به‏جز حمیرى کسان دیگرى چون على‏بن ابراهیم قمى، ابن بفطّه و ابن‏بابویه، قرب‏الاسناد داشته‏اند.
قرب‏الاسناد حمیرى اخبارى است با اسناد نزدیک به امام صادق و امام رضا (ع). این قسمتى از کتاب است که باقى مانده و سایر اجزاى کتاب ازبین رفته است. نجاشى از برخى اجزاء دیگر که قرب‏الاسناد به امام جواد و به حضرت صاحب‏الامر است یاد کرده است. قرب‏الاسناد به امام صادق و امام کاظم(ع) همان است که علامه مجلسى در بحارالانوار تحت عنوان تألیف عبداللَّه‏بن جعفر حمیرى از آن نقل مى‏کند.۳۱
 على‏بن ابراهیم قمى از محدّثان و فقیهان قم و از استادان کلینى مؤلف الکافى بود. احادیث بسیارى نقل کرده و تألیفات متعددى داشت ازجمله کتاب اختیارالقرآن و قرب‏الاسناد و کتاب‏هایى در موضوعات تاریخى. از وى جمعاً ۱۵ کتاب نام برده شده است که از میان آنها تنها تفسیر او۳۲ به‏دست آمده است که خوشبختانه کامل و بدون افتادگى است. علامه تهرانى در الذریعه تصریح مى‏کند که على‏بن ابراهیم و کتاب تفسیر صغیر و کبیر نداشته بلکه هر دو یکى است و برگرفته از تفسیر امام حسن عسکرى نیز نیست. على‏بن ابراهیم در ابتداى کتاب خود مختصرى از روایات مبسوط و مسند را از امام صادق از جدش امیرالمؤمنین (ع) در بیان انواع علوم قرآن نقل کرده است. او در تفسیرش فقط احادیثى را که از امام صادق (ع) در تفسیر آیات روایت شده، آورده است. شاگرد وى و راوى این تفسیر قسمتى از روایات امام باقر (ع) را که بر ابوالجارود املا فرموده در اثنا این تفسیر گنجانیده است و نیز روایات دیگرى از سایر استادانش در آن درج کرده است. این کتاب دوبار چاپ سنگى شده و در سال ۱۳۸۷ ق. در دو جلد به قطع وزیرى چاپ شد.۳۳
شهر قم به‏واسطه وجود محدثان بسیار و موثق، مرکز نقل و حفظ احادیث اهل بیت(ع) بود و از این حیث جایگاه والایى داشت به‏طورى که حتى سایر مراکز تشیع به محدثان قمّى اعتبارى خاص مى‏بخشیدند و چنانچه یکى از محدثان قم به شهر آنها وارد مى‏شد، مورد توجه اهل علم و حدیث واقع مى‏گردید. مثلاً زمانى که عبداللَّه بن جعفر حمیرى که از اصحاب امام عسکرى (ع) بود، در سال ۲۹۲ ق. به کوفه وارد شد، چون خبر به‏گوش مردم رسید همگى بر گرد او جمع شدند و به استماع حدیث از وى پرداختند. درواقع این امر۳۴ ناشى از این بود که قمى‏ها داراى اعتقادات سالم و به‏دور از انحرا٠

پى‏نوشت‏ها:

۱. ر.ک: الطوسى، الغیبه، ص ۱۷۸.
۲. الصدوق، کمال‏الدین و تمام‏النعمه، ص ۵۰۷.
۳. همان، ص ۲۳۹.
۴. همان، ص ۲۴۰.
۵. در این باره به بخش جغرافیاى انسانى شیعه رجوع کنید.
۶. رجال‏کشى، ص ۵۹۴؛ التفرشى، مصطفى بن حسین،نقد الرجال، ج ۲، ص ۲۶۲؛ قضیه زکریا بن آدم در قم و بعضى اصحاب امام صادق، علیه‏السلام، در کوفه.
۷. ر.ک: النجاشى الرجال، ص ۳۵۱؛ شرح‏حال عیاشى.
۸. ر.ک: جعفریان، رسول، تشیع در ایران، ج ۱، ص ۱۹۱.
۹. ر.ک: قمى، محمدبن حسن، تاریخ قم، ص ۲۷۸؛ رجال طوسى، ص ۳۰۷.
۱۰. همان، ص ۵۲.
۱۱. الطوسى، فهرست، ص ۱۲.
۱۲. النجاشى، همان، ص ۱۷ (شرح‏حال ابواسحق ثقفى)
۱۳. همان، ص ۴۰۹؛ نجاشى، رجال، ص ۲۴۵.
۱۴. ابن‏بابویه، من لایحضره الفقیه، مقدمه مؤلف.
۱۵. الطوسى، فهرست، ص ۲۱۵؛ الخویى، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ج ۹، ص ۸۰.
۱۶. همان، ص ۴۱۱.
۱۷. همان، ص ۶۲.
۱۸. همان، ص ۶۴.
۱۹. ابن‏بابویه قمى، على‏بن حسین، الامامه والتبصره من‏الحیره، مؤسسه آل البیت، قم، ص ۱۴۲.
۲۰. التفرشى، همان، ج ۳، ص ۲۵۳.
۲۱. نجاشى، رجال، ص ۲۶۱.
۲۲. الطوسى، فهرست، ص ۵۱ تا ۵۳؛ نجاشى، ص ۱۸۲؛ الخویى، معجم رجال الحدیث، ج ۳، ص ۵۰.
۲۳. التفرشى، همان، ج ۴، ص ۱۰۸.
۲۴. الطوسى، همان، ص ۴۴۲.
۲۵. همان، ص ۱۴۱؛ ر.ک: قولویه، جعفربن محمد، کامل‏الزیارات، نشر الفقاهه، قم، ۱۴۱۷ ق.
۲۶. الصفّار، محمدبن حسن، بصائر الدرجات، منشورات مکتبه المرعشى، قم، ۱۴۰۴ ه’ ق.
۲۷. الطوسى، فهرست، ص ۴۴۲.
۲۸. همان، ص ۱۰۲.
۲۹. حمیرى، عبداللَّه بن جعفر، قرب‏الاسناد، مؤسسه آل البیت(ع) قم، ۱۴۱۳ ه’ ق.
۳۰. الطوسى، فهرست، ص ۸۹.
۳۱. قمى، على‏بن ابراهیم، تفسیر القمى، دارالکتاب للطباعه والنشر، قم، ۱۳۸۷ ه’ ق.
۳۲. النجاشى، همان، ص ۲۱۹.
۳۳. جعفریان، رسول، تشیع در ایران، ج ۱، ص ۲۰۹.
۳۴. التفرشى، همان، ج ۱، ص ۱۵۵، به‏نقل از ابن غضایرى، ۱۳۸/۱.
۳۵. همان، ج ۲، ص ۳۸۴.
۳۶. نجاشى، ص ۳۲۹.
۳۷. همان، ص ۳۳۲.
۳۸. همان، ص ۳۴۵.
۳۹. مامقانى، تنقیح‏المقال.
۴۰. الطوسى، الغیبه، ص ۲۴۰ و ۲۲۷.
۴۱. ر.ک: جعفرى، محمد، تشیع در مسیر تاریخ، ترجمه آیهاللهى، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ۱۳۷۲، ص ۱۲۹.
۴۲. ر.ک: المنقرى، نصربن مزاحم، وقعه صفین، مکتبه المرعشى، ۱۴۱۸، ص ۲۸۷ و ۲۸۸.

 

ماهنامه موعود شماره ۳۰

همچنین ببینید

بحران حیرت در دوره غیبت

واژه حیرت به معنای سرگردانی از ریشه «ح‌ی‌ر» است. از این ریشه، در «قرآن کریم» تنها واژه «حیران» و در «آیه 71 سوره انعام» آمده است.1 در روایات، ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *