هالیوود و فرجام جهان؛ تقابل منجیهای خیالی با موعودِ زنده و عینی
رسانههای تصویری، بهویژه هالیوود، در دهههای اخیر به بزرگترین آزمایشگاه تولید معنا برای «آینده جهان» تبدیل شدهاند. مفاهیم مربوط به منجیگرایی و پایان تاریخ (Eschatology) از ساحتِ کتب مقدس به پردههای سینما منتقل شدهاند. کتاب «هالیوود و فرجام جهان» اثر سید ابوالحسن علوی طباطبایی، از جمله آثاری است که این پیوند را واکاوی کرده و از تقابل میان دو نگاه تمدنی به مقوله «منجی» پرده برمیدارد.
در این تحلیل، ما با دو نوع تمدن مواجه هستیم که هر کدام رویکردی متفاوت به آینده بشریت دارند.
فهرست محتوا
۱. تمدن غرب؛ پیشرفت تکنولوژیک در قفس اخلاق
غرب در رویکرد تمدنی خود، گذشتهاش را نقد کرده و با نگاهی ابزارمند به آینده، سعی در مدیریتِ «زمانِ پیشِ رو» دارد. این تمدن در اهدافِ استراتژیک خود، بهویژه در توسعه ابزارها، موفق عمل کرده است.
- تکنولوژی به مثابه منجی: تمدن غربی با حل کردن مسائل در «بُعد تکنولوژی»، گمان میکند که رفاه و پیشرفتِ مادی میتواند بشر را به سرمنزل مقصود برساند.
- فاجعه در بُعد اخلاقی: با وجود تمام موفقیتهای فنی، این تمدن در «بُعد اخلاقی» و معنای زندگی با یک فاجعه و بحران عمیق روبروست. منجیگرایی در این چارچوب، اغلب به صورتهای ذهنی، نمادین و یا قهرمانهایِ تکنولوژیک (ابرقهرمانها) تعریف میشود که فاقدِ عمقِ وجودی و معنوی هستند.
۲. تمدن شیعه؛ نفس کشیدن با اعتقاد به موعودِ زنده
در مقابل، تمدن شیعه قرار دارد. تمایز بنیادین تشیع با سایر تمدنها (و حتی سایر ادیان)، در تعریفِ عینیتِ «منجی» است.
- موعودِ عینی: در حالی که سایر تمدنها و مکاتب، منجیِ ذهنیِ خود را «قاب کرده و بر سینهی آسمان زدهاند» (یعنی او را به یک مفهوم انتزاعی یا دور از دسترس تبدیل کردهاند)، شیعه با «موجودِ زندهی عینی» طرف است. امام مهدی(عج) در باورِ شیعی، نه یک رویا، که یک حقیقتِ جاری و حاضر در عالم است.
- هویتبخشی تمدنی: تمدنِ هویتیِ شیعه با این اعتقاد نفس میکشد. برای یک منتظر واقعی، غیبت به معنای نبودِ امام نیست، بلکه به معنای تلاشی برای همراستا شدن با آن حقیقتِ عینی است.
چرا هویت سیاسی شیعه با منجی گره خورده است؟
بسیاری از تحلیلگران غربی، فعالیتهای سیاسی و اجتماعی شیعیان را درک نمیکنند؛ چرا که منشاء آن را نمیشناسند. حقیقت این است که «هویت سیاسی شیعه» اصلاً به دلیل اعتقاد به منجی شکل گرفته است.
این اعتقاد، یک امرِ منفعلانه در کنجِ عزلت نیست، بلکه محرکِ اصلیِ حضورِ اجتماعی است. جامعهای که باور دارد رهبرِ الهیِ او زنده و ناظر است و برای ظهورِ او باید آمادهسازی (تجدید حیات) صورت گیرد، نمیتواند نسبت به بیعدالتیها و چالشهای جهانی بیتفاوت باشد. این یعنی «سیاست» در تمدن شیعه، ترجمانِ بیرونیِ اعتقاد به منجیِ عینی است.
سخن پایانی: از تماشاگری تا تجلی
چالش امروزِ ما، انتقالِ این «تجلّی باطنی» به متنِ جامعه است. ما نباید اجازه دهیم هالیوود و روایتهای غربی، تعریفِ ما را از آینده و منجیگرایی تغییر دهند. برای دستیابی به تحلیلهای دقیقتر درباره سینمایِ آخرالزمانی، استراتژیهای تمدنی و شناختِ عمیقتر از جایگاهِ مهدویت در عصرِ حاضر، میتوانید به پایگاه تحلیلی موعود مراجعه کنید. این پلتفرم، دریچهای به سوی شناختِ درستِ هویتِ تمدنیِ شیعه در جهانِ مدرن است.